शिक्षक दिन... पण त्यांच्या शोषणाचे काय?

------------------------------------------

दरवर्षी ५ सप्टेंबर रोजी संपूर्ण भारतामध्ये माजी राष्ट्रपती, थोर विचारवंत आणि नामवंत शिक्षक डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या जयंतीनिमित्त "शिक्षक दिन" मोठ्या उत्साहात आणि थाटामाटात साजरा केला जातो. शैक्षणिक संस्था, सामाजिक व राजकीय संघटना आणि सरकारी शिक्षण विभागामार्फत विविध रंगतदार कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. शिक्षकांचा सत्कार केला जातो, त्यांना मानपत्रे दिली जातात आणि त्यांच्या शैक्षणिक व अध्यापन कौशल्याचा गौरव केला जातो. परंतु या सर्व वरवरच्या झगमगाटामागे आणि दाखवण्याच्या आदरामागे एक कडू आणि वेदनादायी सत्य दडले आहे—आणि ते म्हणजे शिक्षकांचे सतत होणारे शोषण. जे राष्ट्राचे शिल्पकार आहेत, जे पिढ्या घडवतात, ते आज स्वतः दुर्दैवी अवस्था, हतबलता आणि अन्यायाच्या चक्रात भरडले जात आहेत.

@डोनेशनच्या नावाखाली भरती आणि गुणवत्तेचा बळी--------

शैक्षणिक संस्थांमध्ये शिक्षकांची भरती प्रक्रिया पारदर्शकता आणि गुणवत्तेच्या आधारावर व्हायला हवी, परंतु सध्याच्या काळात हे एक फायदेशीर दुकान बनले आहे. लाखो रुपये "डोनेशन" किंवा "डेव्हलपमेंट फंड" च्या नावाखाली लाच म्हणून वसूल केले जातात. जे गुणवंत आणि कष्टकरी शिक्षक आर्थिकदृष्ट्या कमजोर आहेत आणि लाखो रुपये देण्याची त्यांची क्षमता नाही, ते गुणवत्ता असूनही बेरोजगार फिरत आहेत. दुसरीकडे, जे लोक पैसे देऊ शकतात, मग त्यांच्याकडे अध्यापनाची क्षमता आणि ज्ञानाचा अभाव का असेना, त्यांना खुर्चीवर बसवले जाते. याचा थेट फटका शिक्षणाच्या दर्जाला आणि त्या निष्पाप विद्यार्थ्यांना बसतो, ज्यांचे भविष्य या अकार्यक्षम लोकांच्या हाती सोपवले जाते.

@नातेवाईकशाही आणि कागदोपत्री शिक्षकांचा खेळ-------

संस्थांचे चालक आणि विश्वस्तांकडून नातेवाईकशाहीचा कळस गाठला गेला आहे. आपल्या नातेवाईकांना आणि कुटुंबातील सदस्यांना कागदोपत्री शिक्षक म्हणून भरती केले जाते, जेणेकरून सरकारी अनुदान आणि सर्व सवलती मिळवता येतील. परंतु प्रत्यक्षात काम करण्याची वेळ येते तेव्हा, त्यांच्या जागी दुसऱ्याच एखाद्या कमी वेतनावरील व्यक्तीला (Dummy Teacher) अत्यंत किरकोळ रक्कम देऊन कामावर ठेवले जाते. हे कृत्य केवळ नैतिक आणि कायदेशीर गुन्हाच नाही, तर शिक्षण क्षेत्रासारख्या पवित्र पेशाची केलेली एक घृणास्पद थट्टा आहे.

@अल्पसंख्याक संस्थांमधील अंतर्गत वाद आणि स्वार्थ----------

अल्पसंख्याक शैक्षणिक संस्था, ज्यांचा मुख्य उद्देश समाजातील आर्थिक व शैक्षणिकदृष्ट्या मागास घटकांना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणणे आणि त्यांचा विकास करणे हा होता, त्या आज अंतर्गत वाद आणि आपापसातील ताणतणावाचा बळी ठरल्या आहेत. प्रशासकीय वादांमुळे आणि खुर्चीच्या लढाईमुळे संस्थांमधील शैक्षणिक वातावरण उद्ध्वस्त झाले आहे. गटबाजी, राजकीय चढाओढ आणि वैयक्तिक स्वार्थाच्या या लढाईत शिक्षकांना बुद्धिबळातील प्यादे बनवले जाते. जो शिक्षक एखाद्या विशिष्ट गटाची बाजू घेत नाही, त्याला मानसिक त्रास, बदल्या आणि नोकरीवरून काढून टाकण्याच्या भीतीखाली जगण्यास भाग पाडले जाते.

@गैरवर्तन आणि घरड्या गड्यासारखी वागणूक---------

सर्वात क्लेशदायक बाब म्हणजे शिक्षकांशी मानवी प्रतिष्ठेला काळीमा फासणारे वर्तन केले जाते. खाजगीकरणाच्या या युगात अनेक नावापुरत्या शैक्षणिक संस्थांचे चालक शिक्षकांना राष्ट्राचे शिल्पकार मानण्याऐवजी स्वतःचे गुलाम किंवा घरचे नोकर समजतात. अध्यापनाच्या कामांव्यतिरिक्त त्यांच्याकडून प्रशासनाची वैयक्तिक कामे, कार्यालयातील शिपायांची कामे आणि अगदी घरगुती कामेही करून घेतली जातात. त्यांचे वेतन केवळ अपुरेच नाही तर कित्येक महिने दिले जात नाही. क्षुल्लक कारणांवरून अपमान करणे, वारंवार नोटिसा देणे आणि स्वाभिमान दुखावणे ही रोजचीच बाब बनली आहे.

@वैचारिक आत्मपरीक्षणाची गरज--------

जर आपल्याला खरोखरच डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या शिकवणीचा आणि त्यांच्या आठवणींचा केवळ चकचकीत कार्यक्रमांच्या पलीकडे जाऊन आदर करायचा असेल, तर आपल्याला शिक्षण व्यवस्थेत पसरलेल्या या वाईट गोष्टींचा अंत करावा लागेल. वर्षातून एकदा शिक्षकांना फुले देऊन त्यांचे पोट भरत नाही किंवा त्यांचा स्वाभिमान परत मिळत नाही.

सरकार, शिक्षण विभाग आणि विशेषतः अल्पसंख्याक व सामाजिक संघटनांनी शिक्षकांच्या भरतीची प्रक्रिया पूर्णपणे पारदर्शक केली पाहिजे. डोनेशनच्या नावाखाली होणाऱ्या लुटीवर कठोर कायदेशीर बंदी घातली पाहिजे आणि संस्थांच्या आत शिक्षकांचे हक्क व त्यांच्या स्वाभिमानाचे रक्षण करण्यासाठी कायदेशीर व देखरेख समित्या स्थापन केल्या पाहिजेत. जोपर्यंत शिक्षकाला त्याचा योग्य दर्जा, योग्य वेतन आणि सन्मानजनक वातावरण मिळत नाही, तोपर्यंत शिक्षणाचा दर्जा उंचावणे आणि उज्ज्वल भविष्याचे स्वप्न पूर्ण होणे शक्य नाही.

-------------------------------------------