राजकीय वैचारिक व्यभिचारातून उगवलेला द्वेषाचा विषवृक्ष

सकाळपासून विहिरीतील अपघातात मृत्यू पावलेल्या सहा महिन्यांच्या चिमुकल्या बाळाचा व्हिडिओ पाहून मन अस्वस्थ होत आहे. एका क्षणात आठ लोकांचा जीव जाणे ही केवळ दुर्घटना नाही, तर आपल्या समाजाच्या असुरक्षित वास्तवाची वेदनादायक जाणीव आहे. मृत्यू इतका स्वस्त असू नये असे सतत वाटत राहते. अशा प्रसंगी धर्म, जात, भाषा किंवा राजकारण यांना काहीच अर्थ राहत नाही. फक्त माणूस आणि त्याचे दुःख दिसते.

या दुर्घटनेत इरफान नावाच्या व्यक्तीने स्वतःचा जीव धोक्यात घालून पाच जणांचे प्राण वाचवले. काही दिवसांपूर्वी जळत्या इमारतीसमोर लाखो रुपयांच्या गाद्या टाकून लोकांचे जीव वाचवण्यासाठी धावणारा व्यक्तीही मुस्लिम होता. अशा घटना घडतात तेव्हा समाजभर त्या व्यक्तींच्या धाडसाचे कौतुक होते. सोशल मीडियावर पोस्ट लिहिल्या जातात, बातम्यांमध्ये गौरव होतो, लोक "माणुसकी अजून जिवंत आहे" असे म्हणतात.

पण काही दिवस उलटले की पुन्हा तेच वातावरण निर्माण होते — मुस्लिमांविषयी अविश्वास, संशय, तिरस्कार आणि द्वेष. शाळांमध्ये, महाविद्यालयांमध्ये, मित्रांच्या गप्पांमध्ये, सोशल मीडियाच्या रिल्समध्ये आणि राजकीय भाषणांमध्ये मुस्लिमांविषयी नकारात्मक प्रतिमा पुन्हा पुन्हा रंगवल्या जातात. एका व्यक्तीच्या चुकीला संपूर्ण समुदायाचे स्वरूप दिले जाते. आणि हीच गोष्ट समाजातील सर्वात मोठी शोकांतिका आहे.

व्यक्ती आणि समुदाय यातील फरक हरवत चालला आहे

समाजातील अनेक लोक एखाद्या व्यक्तीच्या कृतीवरून संपूर्ण समुदायाबद्दल निष्कर्ष काढतात. एखादा मुस्लिम चुकीचे कृत्य करतो, तर "हे लोक असेच असतात" असे सहजपणे म्हटले जाते. पण एखादा मुस्लिम जीव वाचवतो, मदतीला धावतो, समाजासाठी काम करतो, तेव्हा त्याला "अपवाद" मानले जाते. म्हणजे वाईटपणाला समुदायाचे स्वरूप दिले जाते, पण चांगुलपणाला वैयक्तिक अपवाद ठरवले जाते.

हा केवळ दुटप्पीपणा नाही, तर पूर्वग्रहांच्या मानसिकतेचा मूलभूत भाग आहे.

पूर्वग्रह नेहमी व्यक्तीची ओळख तिच्या कृतींपेक्षा मोठी करून दाखवतात. त्यामुळे व्यक्तीचे वास्तव, तिचा स्वभाव, तिचे संघर्ष आणि तिची माणुसकी या सगळ्या गोष्टी मागे पडतात. उरते फक्त तिची धार्मिक किंवा जातीय ओळख.

द्वेषाचा उगम कुठे होतो?

अनेकांना वाटते की द्वेष हा वैयक्तिक अनुभवांतून निर्माण होतो. पण प्रत्यक्षात बहुतांश वेळा तसे नसते. अनेक लोक ज्यांच्याविषयी द्वेष बाळगतात, त्या समुदायातील लोकांशी त्यांचा प्रत्यक्ष संबंधसुद्धा नसतो. तरीही त्यांच्याविषयी मनात भीती, राग किंवा तिरस्कार निर्माण झालेला असतो.

कारण द्वेष हा अनेकदा निर्माण केला जातो.

राजकीय प्रचार, माध्यमांतील निवडक प्रतिमा, सोशल मीडियावरील अफवा, व्हॉट्सअॅप फॉरवर्ड, विकृत इतिहास आणि सततची पुनरावृत्ती यांच्या माध्यमातून समाजात एका विशिष्ट समुदायाविषयी ठरावीक प्रतिमा तयार केली जाते. जेव्हा एखादी गोष्ट वारंवार सांगितली जाते, तेव्हा ती सत्य आहे की नाही यापेक्षा ती परिचित वाटू लागते. आणि लोक परिचित गोष्टींना सहज सत्य मानू लागतात.

आज सोशल मीडियावरील अल्गोरिदमही याच गोष्टीला खतपाणी घालत आहेत. एकदा एखाद्या द्वेषपूर्ण व्हिडिओवर क्लिक केले की त्याच प्रकारचे आणखी व्हिडिओ सतत दिसू लागतात. हळूहळू व्यक्ती एका अशा डिजिटल जगात अडकते जिथे तिला फक्त एकाच प्रकारची माहिती दिसते. मग ती माहितीच तिच्यासाठी अंतिम सत्य बनते.

इतिहासातही हेच घडत आले आहे

हे फक्त मुस्लिमांविषयीच घडते असे नाही. इतिहासात दलित, आदिवासी, स्त्रिया, स्थलांतरित, विशिष्ट जाती किंवा प्रदेशातील लोक यांच्याविषयीही अशाच प्रकारचे पूर्वग्रह निर्माण करण्यात आले आहेत.

एका व्यक्तीच्या गुन्ह्यामुळे संपूर्ण समाजाला आरोपी ठरवण्याची मानसिकता नवीन नाही. काही दिवसांपूर्वी बलात्काराच्या एका घटनेनंतर संपूर्ण समुदायाला दोषी ठरवले जात होते. एखाद्या व्यक्तीच्या अपराधाचा वापर करून संपूर्ण समुदायाविषयी भीती आणि द्वेष निर्माण करणे ही जुनी सामाजिक आणि राजकीय युक्ती आहे.

कारण सामूहिक द्वेष निर्माण करणे हे सत्तेसाठी सर्वात प्रभावी शस्त्र असते.

जेव्हा लोक आर्थिक प्रश्न, बेरोजगारी, शिक्षण, आरोग्य, भ्रष्टाचार किंवा सामाजिक असमानतेबद्दल प्रश्न विचारू लागतात, तेव्हा त्यांचे लक्ष दुसरीकडे वळवण्यासाठी "शत्रू" निर्माण केला जातो. आणि हा शत्रू बहुतेक वेळा एखादा अल्पसंख्याक समुदाय असतो.

तर्क अनेकदा अपुरा पडतो

अनेकदा आपण लोकांशी चर्चा करतो. तथ्ये सांगतो. उदाहरणे देतो. पण तरीही त्यांच्या मतांमध्ये फारसा बदल होत नाही. कारण समस्या माहितीच्या अभावाची नसते; समस्या आधीच तयार झालेल्या विश्वासांची असते.

पूर्वग्रह हे केवळ बौद्धिक नसतात, ते भावनिक असतात. लोक अनेकदा तथ्यांपेक्षा त्यांच्या मनात तयार झालेल्या प्रतिमांवर अधिक विश्वास ठेवतात. त्यामुळे केवळ तर्क देऊन प्रश्न सुटत नाहीत.

यासाठी संवाद आवश्यक आहे, पण त्याचबरोबर समाजात पूर्वग्रह कसे निर्माण होतात याची जाणीव निर्माण करणेही आवश्यक आहे. शिक्षण, संवेदनशील माध्यमे, समताधिष्ठित राजकारण आणि विविध समुदायांमधील प्रत्यक्ष संवाद याशिवाय हा प्रश्न सुटणार नाही.

अंधभक्ती जितकी घातक, तितकाच अंधद्वेषही

कोणत्याही धर्माची, जातीची किंवा समुदायाची अंधभक्ती योग्य नाही. चुकीच्या गोष्टींवर टीका झालीच पाहिजे. पण टीका आणि द्वेष यात फरक असतो.

एखाद्या व्यक्तीच्या चुकीची जबाबदारी त्या व्यक्तीवर टाकणे हा न्याय आहे. पण त्या निमित्ताने संपूर्ण समुदायाला दोषी ठरवणे हा अन्याय आहे.

न्याय व्यक्तीच्या कृतीचे मूल्यमापन करतो. पूर्वग्रह व्यक्तीच्या ओळखीचे.

हा फरक समाज विसरू लागला की माणुसकी कमकुवत होऊ लागते.

शेवटी प्रश्न धर्माचा नाही, माणुसकीचा आहे

इरफानने विहिरीत अडकलेल्या लोकांचे प्राण वाचवताना त्यांचा धर्म विचारला नव्हता. जळत्या इमारतीसमोर मदतीला धावणाऱ्या व्यक्तीनेही कोणाची जात किंवा पंथ विचारला नव्हता. संकटाच्या क्षणी माणुसकीच सर्वांत आधी धावून येते.

पण द्वेषाला नेहमी एखादी ओळख हवी असते.

म्हणूनच कदाचित आपण स्वतःलाच हा प्रश्न विचारायला हवा — आपण लोकांना त्यांच्या धर्माने ओळखतो की त्यांच्या कृतींनी?

कारण माणुसकी जेव्हा कृतीत उतरते तेव्हा ती धर्म विचारत नाही. पण द्वेषाला टिकून राहण्यासाठी नेहमीच एखाद्या धर्माची, जातीची किंवा ओळखीची गरज पडते.

आणि म्हणूनच आजच्या काळात सर्वात मोठा संघर्ष धर्मांचा नाही, तर माणुसकी आणि द्वेष यांच्यात आहे.