म. मुस्लिम कबीर, लातूर
******************
*देश आपली दिशा हरवून बसला आहे का?*
मुरली मनोहर जोशी यांच्या वक्तव्याने अनेक प्रश्न उपस्थित
.…..
******************
देशाच्या राजकारणात काही वक्तव्ये केवळ एखाद्या राजकीय नेत्याची भूमिका नसतात, तर सत्तेच्या दालनांच्या आत आणि बाहेर जाणवणाऱ्या वातावरणाचेही प्रतिबिंब असतात. भारतीय जनता पक्षाचे ज्येष्ठ नेते, माजी राष्ट्रीय अध्यक्ष आणि माजी केंद्रीय मंत्री डॉ. मुरली मनोहर जोशी यांचे अलीकडील वक्तव्य याच दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते. सध्याच्या परिस्थितीवर बोलताना त्यांनी अशी भावना व्यक्त केली की, *“देश आपल्या मार्गापासून भरकटला आहे; मात्र इतिहास हेही सांगतो की भारताने जेव्हा जेव्हा आपला मार्ग गमावला, तेव्हा नंतर त्याने आपली दिशा दुरुस्त केली.”*
जोशी हे केवळ सामान्य राजकीय निरीक्षक नाहीत. भाजपच्या वैचारिक आणि राजकीय पायाभरणीत महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या ज्येष्ठ नेत्यांमध्ये त्यांची गणना होते. त्यामुळे असे नेते देशातील परिस्थिती, लोकशाही संस्था, युवकांमधील अस्वस्थता, रोजगार, निवडणुका आणि सरकारची उत्तरदायित्वाची भावना यांसारखे प्रश्न उपस्थित करतात, तेव्हा त्यांच्या वक्तव्यांकडे केवळ विरोधकांची टीका म्हणून दुर्लक्ष करणे सोपे राहत नाही.
*“प्रत्येक सरकारला सत्तेत राहायचे असते”*
मुरली मनोहर जोशी यांनी मतदार याद्यांच्या विशेष सखोल पुनरावलोकनाबाबत म्हणजेच SIR संदर्भातही एक मूलभूत राजकीय प्रश्न उपस्थित केला आहे. द हिंदूला दिलेल्या मुलाखतीच्या आधारे प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तानुसार, त्यांनी म्हटले की, प्रत्येक सरकारला सत्तेत राहायचे असते. त्यांनी पूर्वीच्या मतदारसंघ पुनर्रचनेच्या निर्णयांचा संदर्भ देताना सांगितले की, २००० मध्ये अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या सरकारच्या काळातही मतदारसंघ पुनर्रचना पुढे ढकलण्यामागे सत्तेची राजकीय गरज होती.
जोशी यांनी लोकशाहीसाठी तीन मूलभूत गोष्टी महत्त्वाच्या असल्याचे म्हटले आहे,निष्पक्ष निवडणुका, सरकारची उत्तरदायित्वाची भावना आणि पारदर्शक नोकरशाही. त्यांच्या मते, ज्या ठिकाणी विश्वासाचा अभाव निर्माण होतो, तेथे चांगली गोष्टही जनता सहज स्वीकारत नाही. जनतेने आवाज उठवला तर तिचे म्हणणे ऐकले गेले पाहिजे आणि “दंडुका” हा समस्येवरचा उपाय नाही, असे त्यांनी म्हटल्याचे सध्याच्या राजकीय वातावरणावरील स्पष्ट भाष्य म्हणून पाहिले जात आहे.
*युवक नाराज का आहेत?*
गेल्या काही दिवसांतील विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनाच्या प्रश्नावरही मुरली मनोहर जोशी यांचा आवाज पक्षाच्या सर्वसाधारण बचावात्मक भूमिकेपेक्षा वेगळा दिसून आला. जुलै २०२६ मध्ये विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनादरम्यान झालेल्या पोलिस कारवाईबद्दल त्यांनी खेद व्यक्त केला होता. युवकांच्या चिंता वास्तविक आहेत आणि त्यांच्याकडे सहानुभूतीने पाहून दीर्घकालीन तोडगा शोधला पाहिजे, असे त्यांनी म्हटले होते. या प्रश्नाकडे केवळ “कायदा आणि सुव्यवस्थेचा” प्रश्न म्हणून पाहून शक्तीच्या जोरावर तो सोडवण्याच्या दृष्टिकोनाविरुद्ध त्यांनी इशारा दिला.
त्याहून महत्त्वाची बाब म्हणजे युवकांच्या संतापाचे कारण काय, हा प्रश्नही जोशी यांनी उपस्थित केला. अलीकडील मुलाखतीत त्यांनी रोजगाराच्या आश्वासनाचा संदर्भ देत प्रश्न विचारला की, युवकांना रोजगार देण्याचे आश्वासन देण्यात आले; पण रोजगार कुठे आहे?
हा प्रश्न केवळ सरकारला नाही, तर निवडणूक प्रचाराच्या काळात युवकांची स्वप्ने आणि अपेक्षा आपल्या राजकीय अजेंड्याचा भाग बनविणाऱ्या प्रत्येक राजकीय पक्षाला विचारला जाऊ शकतो.
*भाजपमध्येही अस्वस्थता आहे का?*
गेल्या काही महिन्यांत भाजप आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी संबंधित काही ज्येष्ठ व्यक्तींच्या वक्तव्यांमधून सरकार, युवक, आर्थिक विषमता, पर्यावरण आणि सामाजिक परिस्थितीबाबत चिंता व्यक्त झाल्याचे दिसून आले आहे. इंडियन एक्स्प्रेसने सप्टेंबर २०२५ मध्ये आरएसएसशी संबंधित एका बंद-दरवाजा बैठकीबाबत प्रसिद्ध केलेल्या वृत्तात जोशी यांनी आर्थिक विषमता, दरडोई उत्पन्न, युवक, अमली पदार्थ, आत्महत्या, शेती, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि पर्यावरणीय संकट यांसारख्या प्रश्नांकडे सविस्तर लक्ष वेधल्याचे नमूद केले होते.
त्याचप्रमाणे २०२६ मध्ये विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनानंतर इंडियन एक्स्प्रेसच्या एका राजकीय वृत्तात भाजपमधील काही ज्येष्ठ सूत्रांच्या हवाल्याने असे म्हटले गेले की, परिस्थितीनुसार ‘कोर्स करेक्शन’, म्हणजेच धोरण आणि राजकीय रणनीतीमध्ये सुधारणा करण्यासाठी नेतृत्वाने लवचिकता दाखवण्याची गरज भासू शकते. ही बाब वृत्तामध्ये व्यक्त झालेल्या विश्लेषणाच्या स्वरूपात आहे; तिला संपूर्ण पक्षाची अधिकृत भूमिका मानणे योग्य ठरणार नाही.
हा फरक समजून घेणे आवश्यक आहे. भाजप हा एक मोठा राजकीय पक्ष असून त्यामध्ये वेगवेगळ्या पिढ्यांचे, अनुभवांचे आणि विचारांचे नेते आहेत. त्यामुळे एक किंवा काही नेत्यांच्या चिंतेला संपूर्ण पक्षातील बंड किंवा अंतर्गत संकट म्हणणे योग्य ठरणार नाही. मात्र, एकाच काळात विविध ज्येष्ठ नेते युवक, निवडणुका, आर्थिक विषमता, पर्यावरण आणि प्रशासनाच्या कार्यपद्धतीबाबत प्रश्न उपस्थित करत असतील, तर त्याकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज निर्माण होते.
*“विश्वगुरू”च्या दाव्यावरही प्रश्न*
एप्रिल २०२६ मध्ये मुरली मनोहर जोशी यांनी आणखी एक महत्त्वाचे विधान केले होते. भारताला सध्या “विश्वगुरू” म्हणणे योग्य नाही, कारण देश अद्याप त्या स्थानापर्यंत पोहोचलेला नाही, असे त्यांनी म्हटले होते. भारताने पुन्हा त्या स्थानापर्यंत पोहोचण्यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत, असेही त्यांनी सांगितले.
हे विधानही विचार करण्यास भाग पाडणारे आहे. विकसित भारताचे स्वप्न केवळ उंच इमारती, महामार्ग, डिजिटल तंत्रज्ञान किंवा जागतिक स्तरावरील राजकीय प्रभाव यापुरते मर्यादित असू शकत नाही. युवक रोजगारासाठी चिंतेत असतील, समाजातील आर्थिक दरी वाढत असेल, नागरी संस्थांवरील विश्वास कमी होत असेल, निवडणूक व्यवस्थेवर प्रश्न उपस्थित होत असतील आणि नैसर्गिक पर्यावरणावर सातत्याने ताण वाढत असेल, तर विकासाच्या दाव्यांसोबत या मूलभूत प्रश्नांची उत्तरेही द्यावी लागतील.
*पर्यावरणाबाबतही जोशींची चिंता*
जोशी यांची चिंता केवळ राजकारणापुरती मर्यादित नाही. अलीकडे त्यांनी हिमालयीन प्रदेशातील अनियंत्रित विकास आणि नैसर्गिक आपत्तींबाबतही चिंता व्यक्त केली आहे. मार्च २०२६ मध्ये त्यांनी माजी केंद्रीय मंत्री कर्णसिंह यांच्यासोबत सरकारला चारधाम प्रकल्पांतर्गत रस्ते रुंदीकरण आणि संवेदनशील पर्यावरणीय क्षेत्रांबाबत पत्र लिहिले होते.
सप्टेंबरच्या अखेरीस बद्रीनाथ येथे आयोजित संगीत कार्यक्रमावरही त्यांनी आक्षेप घेतला आणि पवित्र स्थळांना व्यावसायिक स्वरूप देण्याच्या वाढत्या प्रवृत्तीवर प्रश्न उपस्थित केला. विकास आवश्यक आहे; मात्र पर्यावरण, संस्कृती आणि धार्मिक संवेदनशीलतेकडे दुर्लक्ष करून नव्हे, अशी त्यांची भूमिका असल्याचे दिसते.
खरा प्रश्न सरकारचा नाही, तर व्यवस्थेचा आहे
मुरली मनोहर जोशी यांच्या अलीकडील वक्तव्यांकडे एकत्रितपणे पाहिले, तर त्यामध्ये एक समान धागा दिसून येतो—सत्ता आपल्या जागी, पण लोकशाहीवरील विश्वास त्याहून अधिक महत्त्वाचा आहे.
लोकशाहीमध्ये सरकारे येतात आणि जातात. राजकीय पक्ष सत्तेत येतात, विरोधी पक्षात जातात आणि पुन्हा सत्तेत येतात. मात्र लोकशाही संस्था, जनतेचा विश्वास, निवडणुकांची पारदर्शकता, युवकांच्या अपेक्षा, रोजगार, सामाजिक न्याय आणि घटनात्मक मूल्यांचे महत्त्व कायम राहते.
म्हणूनच जोशी यांनी उपस्थित केलेला “देश आपल्या मार्गापासून भरकटला आहे का?” हा प्रश्न केवळ एक वाक्य नाही; तो एक राजकीय आणि नैतिक प्रश्न आहे. देशाची दिशा केवळ सत्तेच्या दालनांमध्ये ठरत नाही. सामान्य नागरिकाला व्यवस्थेमध्ये स्वतःला किती सुरक्षित, सक्षम आणि ऐकले गेलेले वाटते, यावरही देशाची दिशा अवलंबून असते.
आज गरज आहे ती सरकारने आपल्या टीकाकारांना शत्रू न मानता त्यांचे म्हणणे ऐकण्याची. विरोधकांनीही केवळ राजकीय फायद्यासाठी नव्हे, तर राष्ट्रीय प्रश्नांवर गंभीर चर्चा करण्याची. आणि जनतेनेही भावनिक घोषणांपेक्षा कामगिरी, संविधान, संस्था, रोजगार, शिक्षण, आरोग्य, सामाजिक न्याय आणि पारदर्शकता या निकषांवर प्रश्न विचारण्याची.
मुरली मनोहर जोशी यांनी भूतकाळाकडे निर्देश करताना एक आशावादही व्यक्त केला आहे,भारताने जेव्हा जेव्हा आपला मार्ग गमावला, तेव्हा त्याने स्वतःला दुरुस्त केले. हाच आशावाद आजही भारतीय लोकशाहीची मोठी ताकद आहे.
मात्र प्रश्न असा आहे की, सत्तेच्या दालनांमध्ये या आवाजांकडे गांभीर्याने पाहिले जाईल का, की प्रत्येक प्रश्नाला राजकीय विरोध समजून पुढे जाणे सुरूच राहील?
काळाची गरज ही आहे की प्रश्न दाबण्याऐवजी त्यांची उत्तरे दिली जावीत, आंदोलनांकडे शक्तीच्या जोरावर नव्हे तर संवादाच्या माध्यमातून पाहिले जावे आणि सत्तेला अंतिम ध्येय न मानता जनसेवेची जबाबदारी समजले जावे. हाच लोकशाहीचा मार्ग आहे आणि कदाचित मुरली मनोहर जोशी यांच्या अलीकडील वक्तव्यांचा सर्वात महत्त्वाचा संदेशही हाच आहे.
stay connected