६५ हजारांची उपस्थिती सांगतेय बरंच काही!
आष्टीच्या महाआरोग्य शिबिरातून उभं राहिलं लोकसेवेचं नवं मॉडेल; आ. सुरेश धस यांच्या संकल्पनेला जनतेचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद

राजकारणात आश्वासनांची कमतरता नसते; मात्र आश्वासनांपलीकडे जाऊन एखादा लोकप्रतिनिधी जनतेच्या आयुष्याला प्रत्यक्ष स्पर्श करणारे काम उभे करतो, तेव्हा त्या कामाची चर्चा केवळ राजकीय वर्तुळात होत नाही, तर सामान्य माणसाच्या मनातही होते. आष्टी येथे पार पडलेले मुख्यमंत्री मोफत महाआरोग्य शिबिर हे याचेच ठळक उदाहरण ठरले आहे.

मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या वाढदिवसानिमित्त आष्टी-पाटोदा-शिरूर मतदारसंघाचे आमदार सुरेश धस यांच्या संकल्पनेतून आयोजित करण्यात आलेल्या या महाआरोग्य शिबिराला तब्बल ६५ हजारांहून अधिक नागरिकांनी उपस्थिती लावली, तर ४५ हजारांपेक्षा अधिक रुग्णांची नोंदणी झाली. ग्रामीण भागातील आरोग्यसेवेची गरज, नागरिकांचा या उपक्रमावरील विश्वास आणि मोठ्या रुग्णालयांपर्यंत पोहोचण्यातील अडचणी यांचे हे चित्र एका दिवसात स्पष्ट झाले.

आरोग्याचा प्रश्न ‘कार्यक्रम’ न राहता लोकचळवळ बनला

ग्रामीण भागातील सर्वसामान्य कुटुंबासाठी गंभीर आजाराचे निदान म्हणजे अनेकदा मोठा आर्थिक धक्का असतो. हृदयरोग, कर्करोग, डोळ्यांचे विकार, महिलांच्या आरोग्याच्या समस्या, गुडघ्यांचे आजार अशा अनेक समस्यांसाठी शहरातील तज्ज्ञ डॉक्टरांकडे जाणे प्रत्येकाला शक्य होत नाही.

याच वास्तवाचा विचार करून आष्टीत केवळ तपासणी शिबिर न घेता निदानापासून पुढील उपचारापर्यंतचा मार्ग उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. पुणे, अहिल्यानगर, छत्रपती संभाजीनगर आणि बीडसह विविध ठिकाणांहून तज्ज्ञ डॉक्टरांना एकाच ठिकाणी आणण्यात आले. त्यामुळे ग्रामीण नागरिकांसाठी मोठ्या शहरातील वैद्यकीय सुविधा काही काळासाठी आष्टीतच उपलब्ध झाल्या.

शिबिराची खरी ताकद ‘पुढील उपचारांमध्ये’

मोठ्या प्रमाणावर रुग्ण तपासणे हा उपक्रमाचा एक भाग; मात्र गंभीर आजाराचे निदान झाल्यानंतर त्या रुग्णाला पुढे काय मिळणार, हा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न असतो.

मुख्यमंत्री वैद्यकीय सहाय्यता निधी, धर्मादाय रुग्णालय मदत कक्ष, आयुष्मान भारत आणि महात्मा ज्योतिराव फुले जनआरोग्य योजनेसारख्या योजनांचा लाभ पात्र रुग्णांपर्यंत पोहोचविण्याचा प्रयत्न या शिबिरातून झाला. हृदयविकार असलेल्या बालकांसाठी 2D Echo आणि ECG सारख्या तपासण्या, तज्ज्ञांकडून उपचार व शस्त्रक्रियेसाठी पुढील नियोजन, कर्करोग निदानासाठी विशेष सुविधा, महिलांसाठी तपासण्या आणि नेत्र तपासणीसह चष्म्यांची सुविधा यामुळे शिबिराची व्याप्ती स्पष्ट झाली.

विशेष म्हणजे, आर्थिक परिस्थितीमुळे उपचार पुढे ढकलणाऱ्या कुटुंबांसाठी ‘तपासणी झाली’ यापेक्षा ‘उपचाराची आशा निर्माण झाली’, ही या उपक्रमाची मोठी जमेची बाजू ठरली.

६५ हजारांची गर्दी की ६५ हजारांचा विश्वास?

एखाद्या कार्यक्रमाला गर्दी होणे हा एक आकडा असतो; पण त्या गर्दीमागे हजारो कुटुंबांच्या अपेक्षा असतील, तर त्याला वेगळे महत्त्व प्राप्त होते.

आष्टीतील ६५ हजारांची उपस्थिती ही केवळ गर्दी म्हणून पाहता येणार नाही. ग्रामीण भागातील नागरिकांना दर्जेदार आरोग्यसेवेची किती मोठी गरज आहे, याचे ते प्रतिबिंब आहे. तसेच हा उपक्रम आपल्यासाठी उपयोगी ठरेल, असा विश्वास निर्माण झाल्याचेही ते द्योतक आहे.

याच कारणामुळे या शिबिराचे यश केवळ उपस्थितीच्या आकड्याने मोजणे योग्य ठरणार नाही. या ४५ हजारांहून अधिक नोंदणीकृत रुग्णांपैकी किती जणांना पुढील उपचार, शस्त्रक्रिया आणि दीर्घकालीन आरोग्यसेवा मिळते, यावर या उपक्रमाचे अंतिम यश ठरणार आहे.

अमृता फडणवीस यांच्या उपस्थितीने मिळाली वेगळी उंची

शिबिराच्या निमित्ताने अमृता फडणवीस यांची उपस्थितीही विशेष ठरली. वाढदिवसासारखा वैयक्तिक प्रसंग समाजोपयोगी उपक्रमासाठी वापरण्याचा संदेश त्यांनी दिला. आष्टी येथे वैद्यकीय महाविद्यालयासाठी प्रयत्न करण्याचे त्यांनी दिलेले आश्वासनही या कार्यक्रमातून पुढे आले.

ग्रामीण भागातच वैद्यकीय शिक्षण आणि आरोग्यसेवेच्या सुविधा निर्माण झाल्या, तर त्याचा फायदा केवळ आष्टीपुरता मर्यादित राहणार नाही; बीड जिल्ह्याच्या मोठ्या भागाला त्याचा लाभ होऊ शकतो. त्यामुळे वैद्यकीय महाविद्यालयाचा मुद्दा हा या शिबिरानंतरच्या चर्चेतील महत्त्वाचा विषय ठरू शकतो.

शासन आणि लोकप्रतिनिधी यांच्यातील समन्वयाचे दर्शन

या महाआरोग्य शिबिराची आणखी एक महत्त्वाची बाजू म्हणजे विविध शासकीय यंत्रणा, आरोग्य संस्था, तज्ज्ञ डॉक्टर आणि लोकप्रतिनिधी यांना एकाच व्यासपीठावर आणणे.

लोकप्रतिनिधीने केवळ मागणी करणे आणि शासनाने केवळ योजना जाहीर करणे, एवढ्यावर विकासाची प्रक्रिया पूर्ण होत नाही. योजना जनतेपर्यंत पोहोचविण्यासाठी समन्वय, पाठपुरावा आणि अंमलबजावणीची यंत्रणा उभी करावी लागते.

आमदार सुरेश धस यांच्या माध्यमातून झालेल्या या उपक्रमाने ही भूमिका अधोरेखित केली. मुख्यमंत्री सहाय्यता निधीपासून धर्मादाय रुग्णालयांपर्यंतच्या यंत्रणांचा उपयोग सर्वसामान्यांसाठी करून देण्याचा प्रयत्न या शिबिरातून दिसून आला.

लोकप्रतिनिधित्वाची व्याख्या बदलण्याची वेळ

आज विकास म्हणजे रस्ते, पूल, इमारती आणि मोठे प्रकल्प, अशी सर्वसाधारण व्याख्या केली जाते. ही कामे निश्चितच आवश्यक आहेत. मात्र एखाद्या गरीब कुटुंबातील मुलाच्या हृदयावर मोफत उपचार होणे, एखाद्या महिलेच्या कर्करोगाचे वेळेत निदान होणे, एखाद्या वृद्धाला दृष्टी मिळणे किंवा एखाद्या कुटुंबाचा लाखो रुपयांचा उपचारखर्च वाचणे—हा देखील विकासच आहे.

कदाचित त्याला सिमेंट-काँक्रीटचे स्वरूप नसते; पण त्याचा परिणाम थेट माणसाच्या जीवनावर होतो.

आष्टीतील महाआरोग्य शिबिराने लोकप्रतिनिधित्वाची हीच व्यापक व्याख्या समोर आणली आहे.

एका दिवसाच्या शिबिरापलीकडची अपेक्षा

या उपक्रमाचे सर्वात मोठे आव्हान आता सुरू होते. शिबिरात निदान झालेल्या प्रत्येक गंभीर रुग्णाचा पुढील उपचारापर्यंत पाठपुरावा झाला, तर या उपक्रमाची परिणामकारकता अनेक पटींनी वाढेल. कोणत्या रुग्णाला कोणत्या योजनेतून मदत मिळाली, किती शस्त्रक्रिया झाल्या, किती रुग्णांना पुढील उपचार मिळाले, याची पारदर्शक नोंद ठेवली गेली तर आष्टीचे हे मॉडेल राज्यातील इतर मतदारसंघांसाठीही आदर्श ठरू शकते.

कारण शिबिराची खरी कहाणी त्या दिवशी संपत नाही; ती रुग्ण बरा होऊन आपल्या कुटुंबात परततो, त्या दिवशी पूर्ण होते.

आष्टीने दिलेला संदेश

६५ हजार नागरिकांची उपस्थिती, ४५ हजारांहून अधिक रुग्णांची नोंदणी, विविध आजारांसाठी विशेष तपासण्या, तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सहभाग आणि शासनाच्या आरोग्य योजनांशी जोडण्याचा प्रयत्न—या सगळ्यांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे आष्टीतील महाआरोग्य शिबिर.

हे केवळ एक आरोग्य शिबिर नव्हते.

हे जनतेची गरज ओळखून शासनाच्या यंत्रणेला जनतेच्या दारापर्यंत आणण्याचे एक मॉडेल होते.

राजकारणात पद मिळवणे ही लोकप्रतिनिधित्वाची सुरुवात असू शकते; पण त्या पदाचा उपयोग सामान्य माणसाच्या अडचणी कमी करण्यासाठी करणे, ही त्याची खरी कसोटी आहे.

आष्टीच्या महाआरोग्य शिबिराने ही कसोटी कितपत पार पाडली, याचे अंतिम उत्तर पुढील काळात रुग्णांना मिळणाऱ्या उपचारांतून मिळेल. मात्र एका गोष्टीवर शिक्कामोर्तब झाले आहे—आरोग्याचा प्रश्न केंद्रस्थानी ठेवून लोकसेवेचे राजकारण उभे करता येते आणि त्याला जनतेचा प्रचंड प्रतिसादही मिळू शकतो.

म्हणूनच आष्टीतील हे महाआरोग्य शिबिर एका कार्यक्रमाचे यश न राहता, ‘लोकप्रतिनिधित्व कसे असावे?’ या प्रश्नाचे प्रत्यक्ष कृतीतून दिलेले उत्तर म्हणून पुढील काळात अधोरेखित होण्याची शक्यता आहे.