**ग्रामीण महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक व सामाजिक प्रगतीचे शिल्पकार: शांत, संयमी, निष्ठावंत नेतृत्व, विजयकुमार बांदल (अण्णा) यांचा संघर्षमय व देदीप्यमान जीवनप्रवास

७६ व्या अमृत महोत्सवी *वाढदिवसानिमित्त*: **बालपणातील संघर्ष, मुंबईतील नोकरीचा त्याग, सहकार चळवळ, आष्टी तालुक्यातील राजकीय स्थित्यंतरे आणि 'जनता वसतिगृह शिक्षण संस्थेच्या' विशाल वटवृक्षाचा विस्तृत महा-*आढावा*:

​स्वातंत्र्योत्तर भारतात आणि विशेषतः दुष्काळी मराठवाड्यात ग्रामीण भागातील शेतकरी, शेतमजूर आणि वंचित घटकांतील मुलांच्या आयुष्याला शिक्षणाची दिशा कशी देता येईल, याचा मूलगामी विचार ज्या मोजक्या दूरदृष्टीच्या समाजधुरिणींनी केला, त्यात विजयकुमार धोंडीराम बांदल उर्फ ‘अण्णा’ यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. आष्टी तालुक्याच्या राजकीय, सामाजिक, सहकारी आणि शैक्षणिक क्षेत्रात तब्बल पाच दशकांहून अधिक काळ अविरतपणे कार्यरत असणारे अण्णा हे एक ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्व मानले जातात.

​१. बालपण, कौटुंबिक संघर्ष आणि संस्कारांची शिदोरी:

विजयकुमार बांदल यांचा जन्म १ सप्टेंबर १९५० रोजी एका सुसंस्कृत, कष्टकरी शेतकरी कुटुंबात झाला. तत्कालीन दुष्काळी परिस्थिती, वाहतुकीची आणि शिक्षणाची नसलेली पुरेशी साधने यामुळे बालपण अत्यंत संघर्षात गेले. अण्णांचे वडील स्व. धोंडीराम दादा बांदल यांनी अहमदनगर येथे एका व्यापाऱ्याकडे कष्टाची नोकरी करून कुटुंबाचा चरितार्थ चालवला. वडिलांनी भोगलेल्या या हालअपेष्टा आणि सोसलेले कष्ट अण्णांनी अगदी जवळून पाहिले होते.

​"जर शेतकरी कुटुंबातील मुला-मुलींना दर्जेदार शिक्षण मिळाले नाही, तर ते गरिबी आणि दारिद्रयाच्या दुष्टचक्रातून कधीही बाहर पडू शकणार नाहीत," हा विचार त्यांच्या मनात अगदी लहानपणीच पक्का झाला. त्यांचा सुरुवातीचा प्रवास अहमदनगर, हातोळण आणि धानोरा असा राहिला. बिकट आर्थिक परिस्थिती असतानाही त्यांनी जिद्दीने आपले प्राथमिक शिक्षण जिल्हा परिषद शाळा हातोळण आणि जिल्हा परिषद शाळा धानोरा येथून पूर्ण केले.

​माध्यमिक शिक्षणासाठी त्यांनी अहमदनगर येथील नामांकित आणि ऐतिहासिक 'रेसिडेन्शियल हायस्कूल'मध्ये प्रवेश घेतला. तेथे त्यांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षण आणि शिस्तीचे धडे मिळाले. त्यानंतर बीड येथील ऐतिहासिक बळभीम महाविद्यालयातून त्यांनी आपली पदवी (B.A.) पूर्ण केली.

​२. उच्च शिक्षण, समाजकार्याची दीक्षा आणि मुंबईतील नोकरीचा त्याग:

केवळ पारंपारिक पदवी मिळवून न थांबता, समाजातील तळागाळातील घटकांचे प्रश्न शास्त्रीय पद्धतीने समजून घेता यावेत, यासाठी त्यांनी अहमदनगर कॉलेजमधून समाजकार्य पदविका (Diploma in Social Work - D.S.W.) पूर्ण केली. या अभ्यासक्रमामुळे त्यांना सामाजिक प्रश्नांची सखोल उकल झाली आणि लोकसेवेचे व्रत अंगीकारण्याची प्रेरणा मिळाली.

​उच्च शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर अण्णांची निवड मुंबई येथील आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील नामांकित संस्था 'International Council on Social Welfare' मध्ये झाली. तेथे त्यांनी १ वर्ष अत्यंत कुशलतेने सेवा बजावली. मुंबईसारख्या महानगरात उज्ज्वल भविष्य, आर्थिक स्थैर्य आणि सुखासीन आयुष्य समोर असतानाही, अण्णांचे मन मात्र आपल्या गावाकडे—धानोरा आणि आष्टी तालुक्यातील दुष्काळी भागातील लोकांच्या सेवाकार्याकडे ओढ घेत होते.

​"माझ्या शिक्षणाचा आणि अनुभवाचा उपयोग जर माझ्या तालुक्यातील शेतकरी, कष्टकरी आणि गरीब मुलांच्या आयुष्यात प्रकाश पाडण्यासाठी झाला नाही, तर या पदव्यांचा काहीही अर्थ उरत नाही." — विजयकुमार बांदल (अण्णा)

​या उदात्त भावनेतून त्यांनी मुंबईतील नोकरीचा आणि सुखासीन आयुष्याचा क्षणाचाही विचार न करता त्याग केला आणि थेट आपल्या जन्मभूमीत—धानोरा येथे पुनरागमन केले. हा निर्णय त्यांच्या आयुष्यालाच नव्हे, तर आष्टी तालुक्याच्या शैक्षणिक इतिहासाला नवी दिशा देणारा ठरला.

​३. सहकार, शेती आणि राजकीय क्षेत्रातील देदीप्यमान कारकीर्द:

विजयकुमार बांदल अण्णांनी गावात परतल्यानंतर कडा येथील सहकारी साखर कारखान्यात काम करत आष्टी तालुक्यातील सहकार आणि राजकीय क्षेत्राचा सखोल अभ्यास केला. त्यानंतर त्यांनी कडा कृषी उत्पन्न बाजार समितीमध्ये १९८७ ते १९९७ या सलग १० वर्षांच्या कार्यकाळात सभापती म्हणून जबाबदारी सांभाळली. या काळात त्यांनी शेतकऱ्यांच्या हिताला अग्रक्रम देत शेतमालाला योग्य व रास्त भाव मिळवून देण्यासाठी कडक धोरणात्मक निर्णय घेतले. व्यापाऱ्यांच्या मनमानी कारभाराला चाप लावून त्यांनी कडा बाजार समितीला संपूर्ण बीड जिल्ह्यात व राज्यात एका अग्रगण्य स्थानी नेऊन बसवले.

​यानंतर १९९२ ते १९९७ या ५ वर्षांच्या कालावधीत त्यांनी आष्टी पंचायत समितीचे सभापती म्हणून यशस्वी काम पाहिले. या काळात दुष्काळी भागातील पिण्याच्या पाण्याचे दुर्भिक्ष्य दूर करण्यासाठी विशेष पाणीपुरवठा योजना आखल्या, ग्रामीण रस्त्यांची जोडणी केली आणि प्राथमिक शाळांच्या डागडुजीवर भर दिला. यासोबतच शिक्षकांच्या प्रलंबित प्रश्नांची वेळेवर सोडवणूक करण्याला त्यांनी नेहमीच प्राधान्य दिले. आपल्या संपूर्ण राजकीय आणि सामाजिक कारकीर्दीत त्यांनी सत्तेचा व पदाचा वापर कधीही स्वतःसाठी न करता सदैव जनहितार्थ केला, ज्यामुळे त्यांची अत्यंत डागविरहित आणि स्वच्छ लोकनेते अशी ओळख निर्माण झाली.

​४. 'जनता वसतिगृह शिक्षण संस्था': शैक्षणिक क्रांतीचा सुवर्ण अध्याय:

धानोरा येथे स्व. धोंडीराम दादा बांदल यांनी सहकाऱ्यांच्या मदतीने ग्रामीण भागातील गरीब मुलांच्या राहण्याची आणि शिक्षणाची सोय व्हावी म्हणून 'जनता वसतिगृह शिक्षण संस्थेची' स्थापना केली होती. पुढे सन २००१ मध्ये या संस्थेच्या सचिवपदाची सूत्रे विजयकुमार बांदल अण्णा यांनी आपल्या हाती घेतली. अण्णांनी सूत्रे हाती घेतल्यानंतर या संस्थेचे एका वटवृगात रूपांतर झाले.

​अण्णांच्या दूरदृष्टीमुळे आज संस्थेअंतर्गत जनता विद्यालय व उच्च माध्यमिक विद्यालय (धानोरा), जनता वरिष्ठ महाविद्यालय (धानोरा), रोडेश्वर विद्यालय- हिवरा पिंपरखेड, आणि जॅक अँड जिल प्री-स्कूल (धानोरा) यांसारख्या अनेक नामांकित शाखा यशस्वीरीत्या चालवल्या जात आहेत.

​आज या विविध शाखांमधून २५०० ते ३००० हून अधिक विद्यार्थी अत्यंत माफक फी मध्ये दर्जेदार शिक्षण घेत आहेत. उच्च माध्यमिक विभागात १८ पेक्षा जास्त तुकड्या कार्यरत आहेत. विशेष म्हणजे, महागड्या कोचिंग Classes च्या काळात अण्णांनी ग्रामीण मुलांसाठी CET, JEE आणि NEET चे मोफत मार्गदर्शन वर्ग संस्थेत सुरू केले आहेत, ज्यामुळे शेतकऱ्यांची मुले आज वैद्यकीय व अभियांत्रिकी क्षेत्रात भरारी घेत आहे.

५. विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास:

​विद्यार्थ्यांमधील कला आणि क्रीडा गुणांना वाव मिळावा म्हणून तालुका आणि जिल्हास्तरीय स्पर्धांचे आयोजन केले जाते. संस्थेतील वातावरण नेहमीच अभ्यासाभिमुख आणि नैतिक मूल्यांवर आधारित राहील याची खबरदारी अण्णा स्वतः घेतात.

​६. शांत, संयमी स्वभाव आणि कुशल व्यवस्थापन कौशल्य:

विजयकुमार बांदल अण्णा यांच्या नेतृत्वाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा शांत, संयमी आणि हसरा स्वभाव. कितीही मोठी अडचण आली तरी अतिशय शांतपणे आणि संयमाने त्यावर मार्ग काढण्याची त्यांची हातोटी आहे. संस्थेचे सर्व निर्णय ते सर्वसमावेशक पद्धतीने घेतात.

​संस्थेचे अध्यक्ष श्री. सय्यद अब्दुलभाई, व्यवस्थापक विशाल (भैय्या) बांदल, संचालक मंडळ, आजी-माजी प्राचार्य, शिक्षक आणि शिक्षकेतर कर्मचारी या सर्वांना ते कुटुंबातील सदस्यांप्रमाणे जपतात. याच आपुलकीमुळे आज संपूर्ण संस्था एका कुटुंबासारखी एकदिलाने कार्य करत आहे.

​अण्णांना वाढदिवसाच्या शुभेच्छा. निरोगी. निरामय. आनंदी. चैतन्यमय आणखी खूप खूप आयुष्य लाभावे. अशी सर्व धानोरा पंचक्रोशी, आष्टी तालुका, सर्व आजी-माजी विद्यार्थी, आजी-माजी प्राचार्य, आजी-माजी उपप्राचार्य, सध्याचा सर्व शिक्षक व शिक्षकेतर कर्मचारी वृंद यांच्या वतीने पांडुरंग चरणी प्रार्थना.