साने गुरुजींच्या लेखणीतून पैगंबर मुहम्मद (स.)

------------------------------------------

भारतीय संतपरंपरेत आणि आधुनिक महाराष्ट्राच्या सामाजिक-सांस्कृतिक इतिहासात साने गुरुजींचे स्थान अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. मानवतेवर नितांत प्रेम, सर्वधर्मसमभाव, सामाजिक समता आणि अन्यायाविरुद्धची भूमिका ही त्यांच्या विचारांची प्रमुख वैशिष्ट्ये होती. म्हणूनच त्यांनी इस्लामकडे केवळ एका धर्माच्या चौकटीतून पाहिले नाही, तर त्याच्या इतिहासातील मानवी आणि नैतिक मूल्यांचा शोध घेतला.याच व्यापक दृष्टिकोनातून त्यांनी ‘इस्लामी संस्कृती’ हा महत्त्वपूर्ण ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथाचा पहिला खंड ‘मुहंमद पैगंबर चरित्र’ या नावाने आहे. साने गुरुजींनी हे लेखन १९३१ मध्ये धुळे तुरुंगात केले. त्यांच्या निधनानंतर हस्तलिखिताच्या आधारे हा ग्रंथ २४ डिसेंबर १९६४ रोजी प्रकाशित झाला.

साने गुरुजींच्या या लेखनाचे वैशिष्ट्य असे की, ते पैगंबर मुहम्मद (स.) यांचे जीवन केवळ धार्मिक चमत्कारांच्या किंवा राजकीय घटनांच्या मालिकेप्रमाणे मांडत नाहीत. तत्कालीन अरब समाजाची अवस्था, सामाजिक विषमता, धार्मिक अंधश्रद्धा, जमातींचे संघर्ष, स्त्रियांची स्थिती आणि आर्थिक विषमता या सर्व पार्श्वभूमीवर ते पैगंबरांचे कार्य समजावून सांगतात.

@‘अल-अमीन’ : विश्वासार्हतेचे व्यक्तिमत्त्व:-

पैगंबर मुहम्मद (स.) यांच्या पैगंबरीपूर्व जीवनाचा विचार करताना त्यांच्या प्रामाणिकपणाला आणि विश्वासार्हतेला साने गुरुजी विशेष महत्त्व देतात. मक्केतील लोकांनी त्यांना दिलेली ‘अल-अमीन’—विश्वासू, प्रामाणिक ही उपाधी त्यांच्या सामाजिक चारित्र्याची साक्ष होती.ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. कारण ज्यांनी नंतर त्यांच्या संदेशाला विरोध केला, त्यांच्याच समाजाने पैगंबरीपूर्व काळात त्यांच्यावर विश्वास ठेवला होता. साने गुरुजींच्या मांडणीतून पैगंबरांचे व्यक्तिमत्त्व प्रथम विश्वासार्ह मनुष्य म्हणून उभे राहते आणि त्यानंतरच धार्मिक नेतृत्वाच्या रूपात समोर येते.

@अन्यायाविरुद्ध उभे राहिलेले व्यक्तिमत्त्व:-

साने गुरुजींना पैगंबरांच्या जीवनातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू दिसतो—अन्यायाविरुद्धचा संघर्ष....सातव्या शतकातील अरब समाजात जमातीचा अभिमान, सामाजिक विषमता, दुर्बलांचे शोषण आणि स्त्रियांची असुरक्षित स्थिती यांसारख्या समस्या होत्या. अशा वातावरणात एकेश्वरवादासोबतच माणसाच्या नैतिक उन्नतीचा संदेश देणे ही मोठी सामाजिक क्रांती होती.

पैगंबरांनी गरीब, अनाथ, विधवा, गुलाम आणि समाजातील दुर्बल घटकांच्या हक्कांविषयी सातत्याने आवाज उठविला. साने गुरुजींच्या दृष्टीने इस्लामचा हा सामाजिक पैलू अत्यंत महत्त्वाचा होता.

@समतेचा संदेश:-

साने गुरुजींच्या मानवतावादी विचारविश्वात मानवी समानतेला मध्यवर्ती स्थान होते. त्यामुळे इस्लामच्या समतेच्या संदेशाकडे त्यांचे विशेष लक्ष जाणे स्वाभाविक होते.

जात, वंश, संपत्ती किंवा सामाजिक प्रतिष्ठेच्या आधारे माणसाचे मूल्य ठरविण्याऐवजी सर्व माणसे एका परमेश्वराची निर्मिती आहेत, ही भावना इस्लामच्या मूलभूत संदेशात आहे. पैगंबरांच्या कार्यातून ही भावना प्रत्यक्ष सामाजिक जीवनात आणण्याचा प्रयत्न झाल्याचे साने गुरुजींच्या लेखनातून जाणवते.

@संघर्ष, संयम आणि ध्येयनिष्ठा:-

पैगंबर मुहम्मद (स.) यांच्या जीवनात संकटांची कमतरता नव्हती. मक्केतील विरोध, सामाजिक बहिष्कार, छळ, अनुयायांवरील अत्याचार आणि नंतरचे संघर्ष—या सर्व परिस्थितींमध्ये त्यांच्या ध्येयनिष्ठेची परीक्षा झाली.साने गुरुजींच्या लेखणीत पैगंबर हे संकटांनी खचून जाणारे व्यक्तिमत्त्व नाही, तर ध्येयावर अढळ विश्वास ठेवून संघर्ष करणारे नेतृत्व म्हणून दिसतात.

त्यांच्या जीवनाचा हा पैलू साने गुरुजींच्या स्वतःच्या जीवनमूल्यांशीही जवळचा होता. सत्य, त्याग, सेवा आणि मानवमुक्ती यांसाठी संघर्ष करणे—हा दोन्हींच्या विचारविश्वाला जोडणारा धागा आहे.

@‘क्षमामूर्ती मुहम्मद:-

साने गुरुजींच्या पुस्तकातील सर्वाधिक अर्थपूर्ण शीर्षकांपैकी एक म्हणजे ‘क्षमामूर्ती मुहंमद’.......मक्का विजयाचा प्रसंग पैगंबरांच्या जीवनातील एक विलक्षण क्षण होता. ज्यांनी वर्षानुवर्षे त्यांना आणि त्यांच्या अनुयायांना छळले होते, त्यांच्या हातात त्या वेळी पूर्ण सत्ता आली होती. इतिहासातील अनेक विजेत्यांनी अशा प्रसंगी सूडाचा मार्ग स्वीकारला असता.परंतु पैगंबरांनी मोठ्या प्रमाणावर क्षमा करण्याचा मार्ग स्वीकारला.

याच प्रसंगाला साने गुरुजींनी ‘क्षमामूर्ती’ हा शब्द दिला आहे. हे केवळ एका धार्मिक नेत्याचे गौरवगान नाही; तर सत्तेच्या शिखरावर पोहोचल्यावरही सूडाऐवजी क्षमेला प्राधान्य देणाऱ्या नैतिक नेतृत्वाचे मूल्यांकन आहे.

‘@दिव्यभव्य जीवन’:-

या चरित्राच्या शेवटच्या भागात साने गुरुजींनी ‘दिव्यभव्य जीवन’ असे शीर्षक दिले आहे. या शब्दांत त्यांच्या अंतःकरणातील आदर स्पष्टपणे जाणवतो.साने गुरुजी मुस्लिम नव्हते. तरीही त्यांनी पैगंबर मुहम्मद (स.) यांच्या जीवनाचे चरित्र लिहिताना एका बाह्य निरीक्षकाची कोरडी, अलिप्त भाषा स्वीकारली नाही. त्यांच्या लेखणीत सहानुभूती आहे; परंतु त्याचबरोबर ऐतिहासिक संदर्भ समजून घेण्याचा प्रयत्नही आहे.याच कारणामुळे हा ग्रंथ हिंदू-मुस्लिम परस्पर समजुतीच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाचा ठरतो.

@विनोबा भावे : ‘सर्वधर्मी समानत्व’:-

या ग्रंथाला आचार्य विनोबा भावे यांनी प्रस्तावना लिहिली होती. साने गुरुजींच्या मनातील सर्वधर्मी समानत्वाची भावना विनोबांनी अधोरेखित केली.हिंदू आणि मुसलमानांनी एकमेकांच्या धर्माचा आणि महापुरुषांचा परिचय करून घेणे आवश्यक आहे, अशी भूमिका विनोबांच्या प्रस्तावनेत दिसते. ही भूमिका आजही तितकीच प्रासंगिक आहे.कारण परस्परांच्या श्रद्धेविषयी अज्ञान असताना गैरसमज वाढतात; परंतु परस्परांच्या महापुरुषांचा अभ्यास केला की संवादाची दारे उघडतात.

@डॉ. झाकिर हुसेन यांचे मत:-

‘मुहंमद पैगंबर चरित्र’ प्रकाशित झाल्यानंतर डॉ. झाकिर हुसेन यांनीही साने गुरुजींच्या लेखनातील पैगंबरांविषयीची सहानुभूती, सहृदयता आणि आदरभाव अधोरेखित केला.त्यांच्या मते पैगंबर मुहम्मद (स.) यांच्या जीवनाचा आणि संदेशाचा योग्य परिचय भारतातील भावनिक ऐक्याला बळ देऊ शकतो.ही बाब अत्यंत महत्त्वाची आहे. साने गुरुजींच्या लेखनाचा उद्देश एका धर्माचा दुसऱ्या धर्मावर विजय सिद्ध करणे नव्हता; उलट, वेगवेगळ्या धार्मिक परंपरांतील श्रेष्ठ मानवी मूल्यांचा परिचय करून देणे हा त्यांच्या प्रयत्नांचा केंद्रबिंदू होता.

@आजच्या भारतासाठी साने गुरुजींचा संदेश:-

आज समाजात धार्मिक ओळखी अधिक तीव्र होत असताना साने गुरुजींचे हे लेखन पुन्हा वाचण्याची गरज आहे.एखाद्या धर्माच्या महापुरुषाविषयी मत बनविण्यापूर्वी त्या धर्माच्या अनुयायांमध्ये त्या महापुरुषाचे स्थान काय आहे, त्यांचे जीवन कोणत्या ऐतिहासिक परिस्थितीत घडले आणि त्यांच्या संदेशाचा समाजावर काय परिणाम झाला—हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

साने गुरुजींनी हा अभ्यास पूर्वग्रहाऐवजी सहानुभूतीने करण्याचा मार्ग दाखविला.

त्यांच्या लेखणीत पैगंबर मुहम्मद (स.) हे केवळ मुसलमानांचे धार्मिक नेते म्हणून येत नाहीत; ते सत्य, समता, करुणा, त्याग, धैर्य, क्षमा आणि मानवतेचा संदेश देणारे महापुरुष म्हणून उभे राहतात.

म्हणूनच साने गुरुजींचे ‘मुहंमद पैगंबर चरित्र’ हे केवळ एका महापुरुषाचे चरित्र नाही. ते दोन धार्मिक समुदायांमध्ये समज, आदर आणि संवाद निर्माण करण्याच्या भारतीय परंपरेतील एक महत्त्वपूर्ण साहित्यिक दस्तऐवज आहे.

साने गुरुजींच्या शब्दांतून पैगंबर मुहम्मद (स.) यांच्याकडे पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—महापुरुषांची खरी ओळख त्यांच्या अनुयायांच्या संख्येने नव्हे, तर त्यांनी मानवाच्या अंतःकरणात आणि समाजाच्या इतिहासात निर्माण केलेल्या नैतिक परिवर्तनाने होते.

आजच्या विभाजित वातावरणात साने गुरुजींच्या लेखणीतून उमटणारा हा मानवतेचा स्वर अधिक मोठ्याने ऐकविण्याची गरज आहे.

---------------------------------------------