AI च्या युगातील बनावट वर्तमानपत्रांचा वाढता धोका
स्वयंघोषित संपादक, WhatsApp पत्रकारिता आणि पत्रकारितेची घसरती विश्वासार्हता
डिजिटल युगात माहितीचा वेग प्रचंड वाढला आहे. सोशल मीडियाच्या माध्यमातून काही सेकंदांत लाखो लोकांपर्यंत कोणतीही माहिती पोहोचते. मात्र याच वेगामुळे “बनावट पत्रकारिता” आणि खोट्या वर्तमानपत्रांचा धोका देखील गंभीर स्वरूपात समोर येत आहे. आजकाल WhatsApp, Facebook, Telegram आणि इतर सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर मोठ्या दैनिकांसारखे दिसणारे मुखपृष्ठांचे फोटो मोठ्या प्रमाणावर व्हायरल होताना दिसतात. त्यावर आकर्षक मथळे, प्रसिद्ध वर्तमानपत्रांचे लोगो, दिनांक, संपादकांची नावे आणि छायाचित्रे असतात. सामान्य वाचकाला ते खरे वर्तमानपत्र वाटते; परंतु प्रत्यक्षात अशा अनेक “पेपर” ना कोणतीही अधिकृत नोंदणी नसते.
भारतामध्ये मुद्रित वर्तमानपत्र चालवण्यासाठी प्रेस रजिस्ट्रार जनरल ऑफ इंडिया (PRGI) कडे नोंदणी आवश्यक असते. Press and Registration of Periodicals Act अंतर्गत वृत्तपत्रांचे नियमन केले जाते. तरीदेखील कोणतीही कायदेशीर नोंदणी नसताना स्वतःला “मुख्य संपादक”, “राष्ट्रीय संपादक” किंवा “दैनिक मालक” म्हणवून घेणाऱ्यांची संख्या वाढत आहे.
WhatsApp पत्रकारितेचा वाढता प्रभाव
पूर्वी पत्रकारिता म्हणजे बातमी गोळा करणे, सत्यता पडताळणे, संपादन करणे आणि सामाजिक जबाबदारी स्वीकारणे असे मानले जात होते. मात्र आता काही जण कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि ChatGPT सारख्या साधनांच्या मदतीने काही मिनिटांत “ब्रेकिंग न्यूज” तयार करून ती हजारो WhatsApp ग्रुपमध्ये प्रसारित करतात.
यामध्ये प्रामुख्याने खालील प्रकार आढळून येतात:
खोट्या बातम्या
राजकीय प्रचार
समाजात तेढ निर्माण करणारे मजकूर
व्यक्तींची बदनामी
बनावट जाहिराती
सरकारी आदेशांच्या नावाखाली अफवा
AI generated फोटो आणि deepfake सामग्री
तज्ज्ञांच्या मते, WhatsApp वरील misinformation ही भारतातील गंभीर सामाजिक समस्या बनत आहे. AI generated images, deepfake व्हिडिओ आणि खोट्या बातम्या मोठ्या प्रमाणावर व्हायरल होत असल्याचे विविध अभ्यासांमध्ये समोर आले आहे.
स्वयंघोषित संपादकांची वाढती संख्या
आज अनेक ठिकाणी केवळ Facebook page किंवा WhatsApp group चालवून स्वतःला पत्रकार किंवा संपादक घोषित करणारे लोक दिसतात. प्रत्यक्षात त्यांच्याकडे:
अधिकृत कार्यालय नसते
पत्रकारितेचे शिक्षण नसते
संपादकीय आचारसंहिता नसते
बातम्यांची पडताळणी केली जात नाही
प्रेस कायद्यांची माहिती नसते
RNI/PRGI नोंदणी नसते
यामुळे खऱ्या पत्रकारितेची विश्वासार्हता कमी होत असून समाजात गोंधळाचे वातावरण निर्माण होत आहे.
पत्रकारितेची आचारसंहिता का महत्त्वाची?
पत्रकारिता ही लोकशाहीचा चौथा स्तंभ मानली जाते. त्यामुळे पत्रकाराने सत्य माहिती देणे, दोन्ही बाजू पडताळणे, धार्मिक किंवा जातीय तेढ टाळणे आणि पुराव्याशिवाय आरोप न करणे आवश्यक असते. समाजात भीती किंवा द्वेष निर्माण होणार नाही याची जबाबदारीही पत्रकारितेवर असते.
मात्र AI generated पेपरमध्ये बहुतेक वेळा क्लिकबेट मथळे, खोटे फोटो, भावनिक भाषा आणि दिशाभूल करणारी माहिती वापरली जाते. यामुळे वाचकांची फसवणूक होते.
AI मुळे misinformation चा वाढलेला धोका
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) मुळे बनावट सामग्री तयार करणे अत्यंत सोपे झाले आहे. आता काही मिनिटांत खालील गोष्टी तयार करता येतात:
बनावट वर्तमानपत्र
fake interview
deepfake video
AI generated फोटो
खोटे सरकारी आदेश
बनावट बातम्या
यामुळे माहिती खरी की खोटी हे ओळखणे सामान्य नागरिकांसाठी कठीण होत चालले आहे.
खरे आणि बनावट वर्तमानपत्र ओळखायचे कसे?
वाचकांनी कोणतेही वर्तमानपत्र किंवा सोशल मीडियावरील “पेपर” पाहताना खालील गोष्टी तपासणे आवश्यक आहे:
RNI/PRGI नोंदणी क्रमांक आहे का?
संपादक व मुद्रकाची माहिती दिली आहे का?
कार्यालयाचा अधिकृत पत्ता आहे का?
बातमीचा स्रोत नमूद केला आहे का?
भाषा अतिशय भडक किंवा उत्तेजक तर नाही?
दिनांक व अंक क्रमांक स्पष्ट आहे का?
Google वर त्या पेपरची अधिकृत माहिती उपलब्ध आहे का?
सरकारी पोर्टलवर वृत्तपत्र शीर्षक पडताळणीची सुविधाही उपलब्ध आहे.
AI च्या मदतीने “पेपर” कसे तयार होतात?
आज अनेक लोक AI वापरून अगदी काही मिनिटांत वर्तमानपत्रासारखे दिसणारे डिझाईन तयार करतात.
पहिला टप्पा – ChatGPT मधून मजकूर तयार करणे
उदाहरणार्थ:
“मराठीत राजकीय बातमी लिहा”
“ब्रेकिंग न्यूज हेडलाईन तयार करा”
“लोकल पेपर स्टाईलमध्ये बातमी लिहा”
अशा आदेशांनंतर AI काही सेकंदांत पूर्ण बातमी तयार करते.
दुसरा टप्पा – AI फोटो तयार करणे
AI tools च्या मदतीने:
नेत्यांचे फोटो
अपघाताचे फोटो
आंदोलनाचे दृश्य
गर्दीचे फोटो
तयार केले जातात.
तिसरा टप्पा – Layout डिझाईन
Canva किंवा Photoshop सारख्या साधनांमध्ये:
newspaper template
logo
कॉलम डिझाईन
headline fonts
breaking news strip
वापरून ते खऱ्या दैनिकासारखे स्वरूप दिले जाते.
चौथा टप्पा – PDF किंवा JPEG स्वरूपात प्रसार
तयार डिझाईन नंतर:
WhatsApp
Facebook
Telegram
YouTube Community
यांसारख्या माध्यमांवर प्रसारित केले जाते.
AI चा जबाबदारीने वापर गरजेचा
AI हे अत्यंत उपयुक्त साधन आहे; परंतु ते पत्रकारितेचा पर्याय नाही. जबाबदारीशिवाय AI चा वापर केल्यास समाजात गोंधळ, भीती आणि दिशाभूल निर्माण होऊ शकते.
AI चा योग्य वापर:
भाषा सुधारण्यासाठी
headline तयार करण्यासाठी
माहितीचा संक्षेप करण्यासाठी
layout डिझाईनसाठी मदत म्हणून
AI चा अयोग्य वापर:
खोट्या बातम्या
बदनामी
धार्मिक द्वेष
fake newspaper
deepfake प्रचार
निष्कर्ष
पत्रकारिता ही समाजविश्वासावर उभी असते. AI मुळे माहिती तयार करणे आणि प्रसारित करणे सोपे झाले असले तरी सत्य आणि असत्य यामधील सीमा धूसर होत चालली आहे. कोणतीही अधिकृत नोंदणी नसताना स्वतःला पत्रकार म्हणवून घेणे, बनावट वर्तमानपत्र तयार करणे आणि सोशल मीडियावर अफवा पसरवणे ही लोकशाहीसाठी गंभीर बाब आहे.
स्वयंघोषित संपादक, WhatsApp पत्रकारिता आणि पत्रकारितेची घसरती विश्वासार्हता
डिजिटल युगात माहितीचा वेग प्रचंड वाढला आहे. सोशल मीडियाच्या माध्यमातून काही सेकंदांत लाखो लोकांपर्यंत कोणतीही माहिती पोहोचते. मात्र याच वेगामुळे “बनावट पत्रकारिता” आणि खोट्या वर्तमानपत्रांचा धोका देखील गंभीर स्वरूपात समोर येत आहे. आजकाल WhatsApp, Facebook, Telegram आणि इतर सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर मोठ्या दैनिकांसारखे दिसणारे मुखपृष्ठांचे फोटो मोठ्या प्रमाणावर व्हायरल होताना दिसतात. त्यावर आकर्षक मथळे, प्रसिद्ध वर्तमानपत्रांचे लोगो, दिनांक, संपादकांची नावे आणि छायाचित्रे असतात. सामान्य वाचकाला ते खरे वर्तमानपत्र वाटते; परंतु प्रत्यक्षात अशा अनेक “पेपर” ना कोणतीही अधिकृत नोंदणी नसते.
भारतामध्ये मुद्रित वर्तमानपत्र चालवण्यासाठी प्रेस रजिस्ट्रार जनरल ऑफ इंडिया (PRGI) कडे नोंदणी आवश्यक असते. Press and Registration of Periodicals Act अंतर्गत वृत्तपत्रांचे नियमन केले जाते. तरीदेखील कोणतीही कायदेशीर नोंदणी नसताना स्वतःला “मुख्य संपादक”, “राष्ट्रीय संपादक” किंवा “दैनिक मालक” म्हणवून घेणाऱ्यांची संख्या वाढत आहे.
WhatsApp पत्रकारितेचा वाढता प्रभाव
पूर्वी पत्रकारिता म्हणजे बातमी गोळा करणे, सत्यता पडताळणे, संपादन करणे आणि सामाजिक जबाबदारी स्वीकारणे असे मानले जात होते. मात्र आता काही जण कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि ChatGPT सारख्या साधनांच्या मदतीने काही मिनिटांत “ब्रेकिंग न्यूज” तयार करून ती हजारो WhatsApp ग्रुपमध्ये प्रसारित करतात.
यामध्ये प्रामुख्याने खालील प्रकार आढळून येतात:
खोट्या बातम्या
राजकीय प्रचार
समाजात तेढ निर्माण करणारे मजकूर
व्यक्तींची बदनामी
बनावट जाहिराती
सरकारी आदेशांच्या नावाखाली अफवा
AI generated फोटो आणि deepfake सामग्री
तज्ज्ञांच्या मते, WhatsApp वरील misinformation ही भारतातील गंभीर सामाजिक समस्या बनत आहे. AI generated images, deepfake व्हिडिओ आणि खोट्या बातम्या मोठ्या प्रमाणावर व्हायरल होत असल्याचे विविध अभ्यासांमध्ये समोर आले आहे.
स्वयंघोषित संपादकांची वाढती संख्या
आज अनेक ठिकाणी केवळ Facebook page किंवा WhatsApp group चालवून स्वतःला पत्रकार किंवा संपादक घोषित करणारे लोक दिसतात. प्रत्यक्षात त्यांच्याकडे:
अधिकृत कार्यालय नसते
पत्रकारितेचे शिक्षण नसते
संपादकीय आचारसंहिता नसते
बातम्यांची पडताळणी केली जात नाही
प्रेस कायद्यांची माहिती नसते
RNI/PRGI नोंदणी नसते
यामुळे खऱ्या पत्रकारितेची विश्वासार्हता कमी होत असून समाजात गोंधळाचे वातावरण निर्माण होत आहे.
पत्रकारितेची आचारसंहिता का महत्त्वाची?
पत्रकारिता ही लोकशाहीचा चौथा स्तंभ मानली जाते. त्यामुळे पत्रकाराने सत्य माहिती देणे, दोन्ही बाजू पडताळणे, धार्मिक किंवा जातीय तेढ टाळणे आणि पुराव्याशिवाय आरोप न करणे आवश्यक असते. समाजात भीती किंवा द्वेष निर्माण होणार नाही याची जबाबदारीही पत्रकारितेवर असते.
मात्र AI generated पेपरमध्ये बहुतेक वेळा क्लिकबेट मथळे, खोटे फोटो, भावनिक भाषा आणि दिशाभूल करणारी माहिती वापरली जाते. यामुळे वाचकांची फसवणूक होते.
AI मुळे misinformation चा वाढलेला धोका
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) मुळे बनावट सामग्री तयार करणे अत्यंत सोपे झाले आहे. आता काही मिनिटांत खालील गोष्टी तयार करता येतात:
बनावट वर्तमानपत्र
fake interview
deepfake video
AI generated फोटो
खोटे सरकारी आदेश
बनावट बातम्या
यामुळे माहिती खरी की खोटी हे ओळखणे सामान्य नागरिकांसाठी कठीण होत चालले आहे.
खरे आणि बनावट वर्तमानपत्र ओळखायचे कसे?
वाचकांनी कोणतेही वर्तमानपत्र किंवा सोशल मीडियावरील “पेपर” पाहताना खालील गोष्टी तपासणे आवश्यक आहे:
RNI/PRGI नोंदणी क्रमांक आहे का?
संपादक व मुद्रकाची माहिती दिली आहे का?
कार्यालयाचा अधिकृत पत्ता आहे का?
बातमीचा स्रोत नमूद केला आहे का?
भाषा अतिशय भडक किंवा उत्तेजक तर नाही?
दिनांक व अंक क्रमांक स्पष्ट आहे का?
Google वर त्या पेपरची अधिकृत माहिती उपलब्ध आहे का?
सरकारी पोर्टलवर वृत्तपत्र शीर्षक पडताळणीची सुविधाही उपलब्ध आहे.
AI च्या मदतीने “पेपर” कसे तयार होतात?
आज अनेक लोक AI वापरून अगदी काही मिनिटांत वर्तमानपत्रासारखे दिसणारे डिझाईन तयार करतात.
पहिला टप्पा – ChatGPT मधून मजकूर तयार करणे
उदाहरणार्थ:
“मराठीत राजकीय बातमी लिहा”
“ब्रेकिंग न्यूज हेडलाईन तयार करा”
“लोकल पेपर स्टाईलमध्ये बातमी लिहा”
अशा आदेशांनंतर AI काही सेकंदांत पूर्ण बातमी तयार करते.
दुसरा टप्पा – AI फोटो तयार करणे
AI tools च्या मदतीने:
नेत्यांचे फोटो
अपघाताचे फोटो
आंदोलनाचे दृश्य
गर्दीचे फोटो
तयार केले जातात.
तिसरा टप्पा – Layout डिझाईन
Canva किंवा Photoshop सारख्या साधनांमध्ये:
newspaper template
logo
कॉलम डिझाईन
headline fonts
breaking news strip
वापरून ते खऱ्या दैनिकासारखे स्वरूप दिले जाते.
चौथा टप्पा – PDF किंवा JPEG स्वरूपात प्रसार
तयार डिझाईन नंतर:
Telegram
YouTube Community
यांसारख्या माध्यमांवर प्रसारित केले जाते.
AI चा जबाबदारीने वापर गरजेचा
AI हे अत्यंत उपयुक्त साधन आहे; परंतु ते पत्रकारितेचा पर्याय नाही. जबाबदारीशिवाय AI चा वापर केल्यास समाजात गोंधळ, भीती आणि दिशाभूल निर्माण होऊ शकते.
AI चा योग्य वापर:
भाषा सुधारण्यासाठी
headline तयार करण्यासाठी
माहितीचा संक्षेप करण्यासाठी
layout डिझाईनसाठी मदत म्हणून
AI चा अयोग्य वापर:
खोट्या बातम्या
बदनामी
धार्मिक द्वेष
fake newspaper
deepfake प्रचार
निष्कर्ष
पत्रकारिता ही समाजविश्वासावर उभी असते. AI मुळे माहिती तयार करणे आणि प्रसारित करणे सोपे झाले असले तरी सत्य आणि असत्य यामधील सीमा धूसर होत चालली आहे. कोणतीही अधिकृत नोंदणी नसताना स्वतःला पत्रकार म्हणवून घेणे, बनावट वर्तमानपत्र तयार करणे आणि सोशल मीडियावर अफवा पसरवणे ही लोकशाहीसाठी गंभीर बाब आहे.
stay connected