प्रो. महादेव लाल श्रॉफ : भारतीय फार्मसी शिक्षणाचे जनक pro. Mahadev Lal Shroff

*प्रो. महादेव लाल श्रॉफ : भारतीय फार्मसी शिक्षणाचे जनक*

लेखक
*डॉ. गफ्फार सय्यद*
प्राचार्य, 
श्री अमोलक जैन विद्या प्रसारक मंडळाचे
कॉलेज ऑफ फार्मास्युटिकल सायन्स अँड रिसर्च सेंटर, कडा

भारतामध्ये आज फार्मसी शिक्षणाला मोठी प्रतिष्ठा प्राप्त झाली आहे. देशात हजारो फार्मसी महाविद्यालये कार्यरत आहेत आणि लाखो विद्यार्थी औषधनिर्मिती व औषधशास्त्राचे शिक्षण घेत आहेत. भारत आज जगातील महत्त्वाच्या औषध उत्पादक देशांपैकी एक म्हणून ओळखला जातो. या प्रगतीच्या मुळाशी ज्या महान व्यक्तिमत्त्वाचे योगदान आहे, ते म्हणजे Mahadeva Lal Schroff. भारतीय फार्मसी शिक्षणाची शास्त्रीय पायाभरणी करणारे आणि त्याला संघटित स्वरूप देणारे हे महान शिक्षणतज्ज्ञ होते. त्यामुळे त्यांना भारतातील फार्मसी शिक्षणाचे जनक म्हणून गौरवले जाते.

*प्रारंभिक जीवन*

प्रो. एम. एल. श्रॉफ यांचा जन्म 6 मार्च 1902 रोजी बिहार राज्यातील दरभंगा येथे झाला. लहान वयातच त्यांच्या आयुष्यात मोठे दुःख आले. त्यांच्या आई-वडिलांचे निधन बालपणीच झाले. त्यामुळे त्यांचे संगोपन त्यांच्या मोठ्या भावाने, मुरलीधर श्रॉफ यांनी केले. मुरलीधर श्रॉफ हे व्यवसायाने वकील होते आणि राष्ट्रभक्तीच्या विचारांनी प्रेरित होते.

या वातावरणाचा प्रभाव महादेव लाल श्रॉफ यांच्या व्यक्तिमत्त्वावर पडला. शिक्षणाबद्दल आदर, समाजसेवेची भावना आणि देशाच्या विकासासाठी योगदान देण्याची प्रेरणा त्यांना घरातूनच मिळाली. लहानपणापासूनच ते अभ्यासू, जिज्ञासू आणि विज्ञान विषयात विशेष रस असलेले विद्यार्थी होते.

*शिक्षणाची वाटचाल*

श्रॉफ यांनी भागलपूर येथे आपले माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर 1920 मध्ये त्यांनी इंटरमीडिएट परीक्षा उत्तीर्ण केली. उच्च शिक्षणासाठी त्यांनी Banaras Hindu University येथे प्रवेश घेतला. सुरुवातीला त्यांनी अभियांत्रिकी शिक्षण घेण्याचा निर्णय घेतला होता.

परंतु 1921 मध्ये विद्यापीठातील विद्यार्थ्यांच्या हक्कांसाठी झालेल्या आंदोलनात त्यांनी सहभाग घेतला. या आंदोलनामुळे त्यांनी विद्यापीठ सोडण्याचा निर्णय घेतला. ही घटना त्यांच्या जीवनातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरली.

यानंतर त्यांनी परदेशात जाऊन उच्च शिक्षण घेण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी चीन, जपान आणि अमेरिकेत शिक्षण घेतले. अमेरिकेतील Cornell University येथून त्यांनी रसायनशास्त्र विषयात बी.एस्सी. पदवी प्राप्त केली. त्यानंतर Massachusetts Institute of Technology येथे त्यांनी केमिस्ट्री आणि मायक्रोबायोलॉजी विषयात एम.एस. पदवी संपादन केली.

परदेशातील या शिक्षणामुळे त्यांना आधुनिक विज्ञान, औषधनिर्मिती आणि संशोधन पद्धतींचे सखोल ज्ञान मिळाले. या अनुभवामुळे भारतात आधुनिक फार्मसी शिक्षण सुरू करण्याची प्रेरणा त्यांना मिळाली.

*भारतात परतल्यानंतरचे कार्य*

1929 मध्ये भारतात परतल्यानंतर त्यांनी सुरुवातीला Birla Brothers Ltd. येथे नोकरी स्वीकारली. परंतु उद्योग क्षेत्रातील काम त्यांच्या मनाला पटले नाही. त्यांना शिक्षण क्षेत्रात काम करून देशाच्या विकासासाठी योगदान द्यायचे होते.

स्वातंत्र्यसैनिक Jamnalal Bajaj यांच्या प्रेरणेने त्यांनी शिक्षण क्षेत्रात कार्य करण्याचा निर्णय घेतला. 1931 मध्ये ते पुन्हा Banaras Hindu University येथे सामील झाले आणि फार्मसी शिक्षणाची पायाभरणी करण्यास सुरुवात केली.

त्या काळात भारतात फार्मसीचे औपचारिक शिक्षण अस्तित्वात नव्हते. औषधनिर्मिती ही प्रामुख्याने पारंपरिक ज्ञानावर आधारित होती. श्रॉफ यांनी या क्षेत्राला वैज्ञानिक आधार देण्याचा निर्धार केला.

*भारतातील पहिला फार्मसी अभ्यासक्रम*

1932 मध्ये बनारस हिंदू विद्यापीठात त्यांनी Pharmaceutical Chemistry विभागाची स्थापना केली. हा भारतातील फार्मसी शिक्षणाच्या इतिहासातील एक ऐतिहासिक टप्पा ठरला.

1934 मध्ये त्यांनी बी.एस्सी. (Pharmaceutical Chemistry) हा अभ्यासक्रम सुरू केला. त्यानंतर 1937 मध्ये भारतातील पहिला तीन वर्षांचा B. Pharm अभ्यासक्रम सुरू करण्यात आला.

या अभ्यासक्रमामध्ये औषधनिर्मिती, औषधांचे रासायनिक गुणधर्म, औषधांचे विश्लेषण, औषधांचे साठवण आणि गुणवत्ता नियंत्रण या विषयांचा समावेश करण्यात आला. यामुळे भारतात प्रशिक्षित फार्मासिस्ट तयार होण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.

*संस्थात्मक कार्य*

प्रो. एम. एल. श्रॉफ यांनी केवळ शिक्षणच नव्हे तर संस्थात्मक विकासासाठीही मोठे योगदान दिले. 1935 मध्ये त्यांनी United Provinces Pharma Association ची स्थापना केली.

पुढे 1939 मध्ये या संस्थेचे रूपांतर Indian Pharmaceutical Association मध्ये झाले.

त्यांनी 1939 मध्ये Indian Journal of Pharmacy या शास्त्रीय नियतकालिकाचे संपादन आणि प्रकाशन सुरू केले. या जर्नलमुळे भारतातील फार्मसी संशोधनाला एक व्यासपीठ मिळाले.

त्यांच्या प्रयत्नांमुळे भारतीय फार्मसी क्षेत्रातील संशोधन, शिक्षण आणि उद्योग यांच्यात समन्वय निर्माण झाला.

*औषध कायदे आणि नियमन*

भारतामध्ये औषधांची गुणवत्ता आणि सुरक्षितता सुनिश्चित करण्यासाठी कायदेशीर चौकट आवश्यक होती. या संदर्भात श्रॉफ यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

Drugs and Cosmetics Act 1940 आणि Pharmacy Act 1948 या कायद्यांच्या अंमलबजावणीत त्यांनी मार्गदर्शक भूमिका बजावली. या कायद्यांमुळे औषध उत्पादन, वितरण आणि फार्मासिस्टच्या नोंदणीसाठी नियम निश्चित झाले.

*फार्मसी शिक्षणाचा प्रसार*

श्रॉफ यांच्या मार्गदर्शनाखाली देशातील अनेक विद्यापीठांमध्ये फार्मसी विभागांची स्थापना झाली. Birla Institute of Technology and Science Pilani, Dr. Harisingh Gour University आणि Jadavpur University येथे फार्मसी शिक्षणाच्या विकासासाठी त्यांनी महत्त्वाचे मार्गदर्शन केले.

त्यांच्या प्रयत्नांमुळे भारतातील फार्मसी शिक्षणाचा दर्जा उंचावला आणि संशोधनाला चालना मिळाली.

*लेखन आणि संशोधन*

प्रो. श्रॉफ हे उत्कृष्ट लेखक देखील होते. त्यांनी फार्मसी, औषधनिर्मिती आणि औषधशास्त्र या विषयांवर 23 पुस्तके लिहिली. त्यांच्या लिखाणाचा एकूण आकार सुमारे सहा हजार पृष्ठांपेक्षा अधिक आहे.

त्यांनी लिहिलेल्या “History of Indian Pharmacy” या पुस्तकामुळे भारतीय औषधशास्त्राच्या इतिहासाचा अभ्यास करण्यास मोठी मदत झाली.

*वैयक्तिक जीवन*

1931 मध्ये त्यांचा विवाह प्रभा बासिल यांच्याशी झाला. 1953 मध्ये त्यांच्या पत्नीचे निधन झाले. या दुःखद प्रसंगानंतरही त्यांनी शिक्षण आणि संशोधन क्षेत्रातील कार्य थांबवले नाही.

त्यांचे संपूर्ण आयुष्य फार्मसी शिक्षणाच्या उभारणीसाठी समर्पित होते.

*निधन आणि वारसा*

25 ऑगस्ट 1971 रोजी या महान शिक्षणतज्ज्ञांचे निधन झाले. परंतु त्यांनी घालून दिलेली शिक्षण परंपरा आजही भारतीय फार्मसी क्षेत्राला दिशा देत आहे.

*त्यांच्या स्मरणार्थ 6 मार्च हा दिवस भारतात National Pharmacy Education Day म्हणून साजरा केला जातो*. Indian Pharmaceutical Association तर्फे Prof. M. L. Schroff Medal हा पुरस्कार उत्कृष्ट विद्यार्थ्यांना दिला जातो.

*निष्कर्ष*

प्रो. एम. एल. श्रॉफ हे भारतीय फार्मसी शिक्षणाचे खरे शिल्पकार होते. त्यांनी शिक्षण, संशोधन आणि संस्थात्मक विकासाच्या माध्यमातून फार्मसी क्षेत्राला आधुनिक आणि व्यावसायिक स्वरूप दिले.

आज भारतातील प्रत्येक फार्मसी विद्यार्थी आणि शिक्षक यांच्यावर त्यांचे ऋण आहे. ज्ञान, संशोधन आणि समाजसेवा या मूल्यांच्या आधारे फार्मसी क्षेत्राचा विकास करणे हीच त्या महान व्यक्तिमत्त्वाला खरी आदरांजली ठरेल.