आई–वडिलांचा अतिरेकी हस्तक्षेप: मुलींच्या संसारावर ‘अदृश्य पण घातक’ आघात

आजच्या बदलत्या सामाजिक संरचनेत नवरा–बायकोचा संसार हा दोन प्रौढ व्यक्तींचा निर्णय मानला जातो. परंतु अनेकदा या नात्यात ‘तिसरा हस्तक्षेप’ म्हणून आई-वडिलांचे मार्गदर्शन, सल्ले आणि काहीवेळा चुकीचे दिशादर्शन प्रवेश करते. हा हस्तक्षेप जेव्हा सतत, एकतर्फी किंवा भावनिक दडपशाहीच्या रूपात मुलीवर लादला जातो, तेव्हा तिचा संसार ढासळण्याची शक्यता मोठ्या प्रमाणात वाढते. गेल्या काही वर्षांत अशा घटनांची संख्या समाजात धोकादायक पद्धतीने वाढताना दिसते.

---

वाढत्या तणावाचे चित्र — काय सांगतात राष्ट्रीय अहवाल?

राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण (NFHS-5, 2019–21) नुसार विवाहातील तणाव, शारीरिक किंवा मानसिक हिंसाचार, तसेच कौटुंबिक हस्तक्षेपाशी संबंधित तक्रारींमध्ये सतत वाढ दिसून येते. अनेक समुपदेशक, कायदेविषयक स्वयंसेवी संस्था आणि फॅमिली कोर्टांचे अहवाल स्पष्ट करतात की पालकांच्या सततच्या हस्तक्षेपामुळे दांपत्यात गैरसमज, आरोप-प्रत्यारोप, तसेच विभक्त राहण्याच्या घटना मोठ्या प्रमाणात वाढल्या आहेत.

अलीकडील अभ्यासानुसार (2024–25)

विवाहातील तुटणाऱ्या नात्यांपैकी ३०–३५% प्रकरणांमध्ये पालक किंवा नातेवाईकांचा बिनवाजवी हस्तक्षेप प्रमुख कारण म्हणून नोंदवला जात आहे.

कौटुंबिक न्यायालयांत येणाऱ्या वैवाहिक तक्रारींपैकी एक मोठा हिस्सा "आई-वडिलांकडून चुकीचे मार्गदर्शन" किंवा "भावनिक दबाव" या स्वरूपात समोर येतो.

यातील एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे – विवाह तुटण्यामागील हे कारण थेट आकडेवारीत मोजले जात नसले, तरी तज्ज्ञांच्या नोंदी, समुपदेशन केंद्रांचे अहवाल आणि न्यायालयीन ट्रेंड हे वास्तव स्पष्ट दाखवतात.

---

चुकीच्या मार्गदर्शनाचे परिणाम – संसार उद्ध्वस्त होण्यापर्यंत प्रवास

1. दांपत्यातील विश्वास तुटतो:

सतत पालकांचे फोन, सल्ले आणि एका बाजूचे समर्थन यामुळे जोडीदारांमध्ये संशय आणि अंतर वाढते.

2. भावनिक तणाव वाढतो:

मुलीला घरच्यांना खुश ठेवायचे आणि नवऱ्याला/सासरी समजावून सांगायचे हा दुहेरी ताण येतो. परिणामी मानसिक आरोग्यावर खोल परिणाम होतो.

3. कायदेशीर संघर्ष:

पालकांच्या सांगण्यावरून घडणारे खटले, तक्रारी किंवा पोलीस प्रकरणे एक छोटासा वाद मोठ्या दरीत परिवर्तित करतात.

4. मुलांवर नकारात्मक परिणाम:

घरातील सततचा कलह, आई-वडिलांमधील तणाव या सर्वामुळे मुलांच्या मानसिक विकासावर परिणाम होतो.

---

हे वाढते का आहे? – तज्ज्ञांची निरीक्षणे

अतिसंरक्षणाची प्रवृत्ती: मुली विवाहानंतरही स्वतंत्र निर्णय घेण्याइतकी सक्षम आहे हे अनेक पालक मान्य करत नाहीत.

सांस्कृतिक अपेक्षा: “मुलगी आमच्या म्हणण्यानुसारच चालली पाहिजे” किंवा “संसारात जराशी अडचण आली तर घरी परत ये” अशी चुकीची मानसिकता.

आर्थिक अवलंबित्व: दांपत्य आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी नसल्यास पालकांचे नियंत्रण सहज वाढते.

नात्यांतील आधुनिकता आणि परंपरा यांचा संघर्ष: नवरा–बायको समानतेने संसार रचत असताना पालक पारंपरिक विचारांनी हस्तक्षेप करतात.

---

उपाय – बदलाची दिशा कुठे?

1. दांपत्याचा निर्णय सर्वोच्च:

रोजच्या गोष्टींपासून ते मोठ्या निर्णयांपर्यंत दांपत्याला स्वतंत्र निर्णयक्षमता दिली पाहिजे.

2. पालकांसाठी ‘मर्यादित सहभाग’ संकल्पना:

मुलीला मदत करणे योग्य, पण तिचा संसार स्वतः चालवणे हा पालकांचा अधिकार नाही.

3. समुपदेशकांची मदत:

कुटुंबातील तणाव वाढण्यापूर्वी काउन्सेलिंगचा अवलंब केल्यास नात्यातील मजबुती वाढते.

4. आर्थिक स्वावलंबन:

विशेषतः महिलांच्या आर्थिक स्वावलंबनामुळे त्यांच्या निर्णयक्षमता, आत्मविश्वास आणि नात्यातील स्थिरता वाढते.

5. कायदेशीर साक्षरता:

कायद्याचा योग्य वापर आणि गैरवापर यातील फरक समजून घेणे आवश्यक.

---

 — ‘संसार मुलीचा आहे, निर्णय तिचा असला पाहिजे’

पालकांनी मुलीच्या आयुष्यातील सुख पाहणे हाच उद्देश असतो, पण प्रेम आणि संरक्षणाच्या अतिरेकातून कधी कधी अनावधानाने संसार उद्ध्वस्त करण्याइतका परिणाम घडतो. आजच्या काळात मुली शिक्षित, सक्षम आणि स्वतःचे आयुष्य घडवण्यास समर्थ आहेत. अशावेळी पालकांनी ‘सल्लागार’ भूमिका स्वीकारावी पण ‘नियंत्रक’ भूमिका घेऊ नये.

समाजाला सर्वात जास्त गरज आहे ती – दांपत्याच्या स्वातंत्र्याचा आदर करण्याची.

कारण संसार ते दोघांचे… आणि निर्णयही त्यांच्या हातातच सुरक्षित!